|
آینده برای
سوسیالیسم
جان رومر و دیگران
مترجم: فرهاد سیدلو
نشر بیدار
بعد از فروپاشی سوسیالیسم روسی،
بحث در باره سوسیالیسم یا بدیل در برابر
سرمیهداری پس از مدت زمان اندكی كه فروكش كرده
بود دوباره دامن گرفت و با آهنگ بطئی اما استوار و
امیدوارانه بالیدن گرفته است.
نگاهی به بحثهیی كه در پیوند با
آلترناتیو سوسیالیستی جریان دارد نشان ميدهد كه
طرفداران سوسیالیسم به دو نحله و مكتب پس از
فروپاشی سوسیالیسم روسی تقسیم ميشوند. دسته اول
را ميتوان با طرفداری از سوسیالیسم بازار
نئوكلاسیك مشخص كرد و دسته دوم را هواداران
سوسیالیسم مشاركتی.
هر یك از ین نحلهها و مكتبها از
مدلهی متعددی در چارچوب درونی خود برخوردارند.
مثلا طرفداران سوسیالیسم بازار نئوكلاسیك را
اساسا ميتوان به 3 مدل تقسیم كرد :
الف مدل جان رومر و باردهان
ب- مدل شویكارت و ویسكوف
ج- مدل الك نووه و بروس و لاسكی
البته
مدلهی سوسیالیسم بازار از ین سه مدل بیشترند اما
ميتوان آنها را زیر مجموعه همین سه مدل اصلی به
حساب آورد. به علاوه
هواداران سوسیالیسم مشاركتی
را نیز ميتوان به چند مدل
تقسیم كرد:
1-
مدل پات دوین و فكرن آدامن
2-
مدل پل كاكشات و الن كاترل
3-
مدل میكل آلبرت و روبن هانل.
ما در دفاع از سوسیالیسم شماره 8
مدلهی مختلف سوسیالیسم مشاركتی را معرفی كردهیم.
به علاوه در ینده تلاش خواهیم كرد خوانندگان و
علاقهمندان را با هر یك از مدلهی سوسیالیسم
مشاركتی با جزئیات بیشتری آشنا سازیم. همچنین
بحث و مجادله بین هواداران سوسیالیسم مشاركتی با
طرفداران سوسیالیسم بازار نئوكلاسیك از جمله
پروژههیی است كه قصد داریم در ینده منتشر سازیم.
ما معتقدیم ضرورت دامن زدن به بحث در باره بدیل
سوسیالیستی كه مخصوصا در دوره پس از فروپاشی جریان
دارد اگر نگوئیم اساسيترین حلقه بری بازسازی و
تجدید آریش چپ محسوب ميشود دستكم یكی از عناصر
اصلی مقوم هویت چپ به حساب ميید. امری كه
متاسفانه غالب نیروهی سیاسی چپ یرانی نه در جریان
آن قرار دارند، نه به آن همت ميگمارند و نه اهمیت
آن را در ميیابند.
ین شماره در دفاع از سوسیالیسم
به مدل سوسیالیسم بازار جان رومر اختصاص دارد. جان
رومر و باردهان بعداز فروپاشی شوروی در اسناد
متعددی تلاش ميكنند كه بدیل معینی را صورتبندی
نمیند كه در آن از یك طرف از سوسیالیسم روسی فاصله
بگیرند و از طرف دیگر از چارچوب سرمیهداری فراتر
بروند. كتاب یندهی بری سوسیالیسم از جمله
تلاشهیی است كه جان رومر در ین رابطه به رشته
تحریر درآورده است. مجله سیاست و جامعه
(POLITICS&SOCIETY:VOL
22 no 4-December 1994 451- 478)
پس از انتشار ین كتاب سیمیناری برگزار كرد كه جان
رومر چكیده و فشردهی از ین كتاب را بری چاپ در
مجله تهیه كرد كه ترجمه آن را در ین دفتر مشاهده
خواهید كرد. به طور كلی مدل رومر با مدل مدل
شویكارت و ویسكوف و مدل الك نووه و بروس و لاسكی
فرقهیی دارد و داری مختصات و ویژگيهیی است كه آن
را از دو مدل دیگر متمیز ميكند
وجه مشخصه مدل سوسیالیسم بازار جان
رومر و باردهان در کلیترین جنبههای خود به قرار
زیراند:
1- در این مدل نه تنها بازار الغا،
کنترل یا محدود نمیشود بلکه غالب واحدهای اقتصادی
در پیوند با بازار سرمایهگذاری یا تولید خود را
سازمان میدهند. در اقتصاد مورد نظر رومر واحدها
با یکدیگر و با شرکتهای خارجی در چارچوب مناسبات
بازار به رقابت میپردازند. در این مدل واحدهای
اقتصادی بدون ارتباط با هم فعالیت میکنند و اساسا
راستی فعالیت اقتصادی را بازار تعیین میكند. در
این مدل چیزی به نام نهاد برنامهریزی مرکزی مثل
مدل شوروی وجود ندارد.
2- در این مدل به هر یک از
شهروندان یک سهم سرانه تعلق میگیرد. هر شهروندی
در زمان تولد یک دسته سهام دریافت میکند. در این
مدل هر شهروندی از طریق سهام خود میتواند در
مالکیت واحدهای اقتصادی شریک شود. مالکیت واحدهای
اقتصادی البته تنها به سهامداران هر واحد تعلق
ندارد و بخشی از سرمایهداران داخلی و یا خارجی
میتوانند در مالکیت واحدها شریک شوند. در مدل
رومر البته سرمایهداران نمیتوانند به سهامداران
اصلی بنگاه تبدیل شوند.
3- در این مدل سرمایه بانکها به
بخش عمومی تعلق دارد، اما بانکها تحت کنترل سیاسی
دولت قرار ندارند و نهادهایی هستند که بین مدیران
واحدها و دولت قرار دارند. آنها در اداره خود
کاملا مستقلاند و به وسیله قوانین اقتصادی –
سیاسی فعالیت خود را تنظیم میکنند.
4- در مدل رومر مدیران واحدهای
اقتصادی توسط کارگران انتخاب نمیشود بلکه اساسا
بر مبنای تخصص و کارآیی توسط هیت مدیره که شامل
نمایندگان بانکهای عمده تجاری، کارکنان شرکتها و
نمایندگان سهامداران منصوب میگردند. مدیران در
صورت عدم کارایی توسط بانکها از مقام خود عزل
میگردند .
5- واحدهای اقتصادی در مدل رومر
اساسا با بانک پیوند دارند و در برابر آن مسئول
هستند.این واحدها سرمایه خود را اساسا از طریق وام
از بانکها دریافت میکنند.
6- در این مدل کارگران مزد دریافت
میکنند و از سود سهامی که در کارخانه دارند
بهرهمند میشوند.
7- در این مدل دولت در اجرای برخی
وظایف اجتماعی متعهد است و در حوزههای تحقیقات،
آموزش، بخشهای زیربنایی نظیر راهها...
سرمایهگذاری میکند. از نظر رومر "دست مریی دولت
باید مکمل دست نامریی آدام اسمیت باشد" .(1)
8- در این مدل دولت با استفاده از
مکانیسم لانگه یعنی از طریق بالا و یا پائین بردن
نرخ بهره سرمایهگذاریها را تشویق یا جهت میدهد.
دولت در این مدل از 3 طریق اعطای کمک،
سرمایهگذاری مستقیم، پائین یا بالا بردن نرخ بهره
در هدایت بخشی از اقتصاد نقش معینی ایفا میکند.
رومر از تجربه آلمان، کره جنوبی و تایوان آموخته
است که با ترکیب دست نامریی بازار با هدایت دولت
در سرمایهگذاریها میتوان به اقتصادی موفقی دست
یافت.
9- مدل رومر به مدل" سوسیالسیسم"
تجربه شده در کشور یوگسلاوی نزدیک است اما با آن
یکی نیست. در مدل یوگسلاوی نیز واحدهای اقتصادی از
کنترل سیاسی دولت آزاد و از خود دارای استقلال
بودند. مدیران واحدهای اقتصادی در یوگسلاوی نیز
توسط دولت تعیین نمیشدند.
10- این مدل در سالهای 1942 تا
1970 از رشد اقتصادی قابل توجهی برخوردار بود. اما
از این مقطع به بعد به خاطر افزایش دخالت قدرت
سیاسی در واحدهای اقتصادی رشد اقتصاد آنها متوقف
گردید. در این دوران واحدها اجازه نداشتند کارگران
را بیکار کنند، تحرک سرمایه بالا نبود و دولت در
برابر واردات از تولیدات داخلی حمایت میکرد. به
تدریج مدیران توسط مقامات سیاسی تعیین میشدند و
اجازه نداشتند که به کارگران پاداش اعطا نمایند.
11- مدیران در این دوران 10 درصد
نقش اقتصادی و 90 درصد نقش سیاسی ایفا میکردند.
بر خلاف مدل آلمان که 90 دصد وظایف مدیران خصلت
اقتصادی داشته است.
11- در این دوران غیبت، کمکاری
کارگران رو به افزایش داشته اما شغل آنها از
ضمانت دائمی برخوردار بوده است. همین واقعیات و
ضعفها رومر را به این نتیجه رسانده که از شیوه
مدیریت سرمایهداری شبیه سازی کند و اخراج در مدل
او به کار گرفته شود. ینها برخی از خطوط عمومی
مدل سوسیالیسم بازار جان رومر را تشكیل ميدهند.
بعد از انتشار یندهی بری سوسیالیسم نقدهیی بر آن
نوشته شده كه برخی از آنها را در ین مجموعه
انتخاب كردهیم كه پارهی از آنها درونمیه و
جهتگیری اثر جان رومر را به چالش ميكشند.
مهمترین انتقاداتی که بر مدل رومر
ایراد شده به قرار زیراند:
الف- مدل رومر به جز بازار یا
برنامهریزی مرکزی نوع شوروی راهی دیگری را
نمیشناسد و به عبارت دیگر آنها را نادیده یا
ناممکن میداند. مایکل آلبرت در نقدی بر كتاب
آیندهای بر سوسیالیسم رومر نقصان دیدگاه او را
چنین بیان میکند: "چپ های بازاری ناتوان از در
نظر گرفتن راههایی فراتر از بازار و برنامهریزی
متمرکز برای انتخاب هستند و با شروع از ناممکن
تلقی کردن گزینههای دیگر، بازار را بر
برنامهریزی مرکزی برتری میدهند." (2)
ب- در مدل رومر مالکیت اجتماعی نه
تنها به رسمیت شناخته نمیشود بلکه او میخواهد
این اصل از قانون اساسی حذف گردد. این نکتهای است
که روبن هانل بر روی آن انگشت گذاشته است. او
میگوید:"رومر در فصلی که به "مالکیت اجتماعی"
میپردازد، فضای سوسیالیستی را مانند یک اسپری
خوشبو کننده حمام تازه میکند: "سوسیالیستها از
مالکیت اجتماعی یک بت ساختهاند، مالکیت اجتماعی
به عنوان شرط ضروری سوسیالیسم نگرسته میشود، اما
این قضاوت بر اساس یک مقدمه نادرست قرار دارد". چه
آرامشی که این سنگ از دور گردنهای ما باز شد".
(3)
ج- در این مدل وضعیت شرکتهای
خصوصی کوچک نامشخص است و قوانین حاکم بر رشد و
گسترش آن نامعلوم است. اریک اولین رایت در حین
اینکه از مدل رومر دفاع میکند این نقصان در
دیدگاه او را چنین بیان میکند:
"این سئوال که آیا شرکتهای خصوصی
کوچک مجاز هستند یا نه، شرکتهایی که حقوق
مالکیتشان از طریق بازار سهام کوپنی سازمان
نمییابد. رومر معتقد است که در این مدل هیچ دلیلی
برای جلوگیری از تشکیل شرکتهای سرمایهداری خصوصی
کوچک وجود ندارد... البته این مسئله که چه قوانینی
بر بازی تبدیل چنین شرکتهایی به شرکتهای عمومی
در بازار سوسیالیستی حاکم خواهد ماند و این که چه
وقت ابعاد آنها از محدوده مجاز عبور میکند، باقی
میماند."(4)
د- در مدل رومر یک طبقه از
همآهنگکنندگان بر کارگران تسلط دارند. این
نکتهای است که هانل بر روی آن دست گذاشته است:
"رومر آگاهانه میپذیرد، یک طبقه
از همآهنگکنندگان بر کارگران معمولی تسلط داشته
و از آنان بهرهکشی میکنند". او میگوید رومر
معتقد است که "تنها نخبگان مطلع قادرند تصمیمات
هوشمندانه بگیرند". (5) این انتقاد را هری بریگ
هاوس به گونهای دیگر فرموله کرده است او میگوید:
" در سوسیالیسم رومری یک طبقه از
مدیران یا کاست وجود خواهد داشت که اعضای آن بر
واسطهی شغلشان، مستقیما به مهارتها و اطلاعاتی
دسترسی پیدا میکنند که احتمالا به آن به طرز فردی
و جمعی نفوذ سیاسی نامتناسبی اعطاء خواهد کرد".
(6)
ذ-
برخی از زوایه سیاسی به مدلی رومر
انتقاد کردهاند. مثلا هری بریگ هاوس میگوید:
"رومر هیچ تغییر نهادی در ساختار
دولت یا سیستمهای انتخاباتی یا بحث قوانین حاکم
به دسترسی احزاب سیاسی به رسانههای جمعی را فرضی
نمیگیرد. هیچ بخشی از نمایندگی نسبی، حقوق
اقلیتها یا راه انداختن رفورم برای محافظت از
فرآیندهای سیاسی در مقابل زمینه نابرابریهای
رسوب شده از درآمد و ثروت وجود ندارد". (7)
ر- یکی از مهمترین انتقاداتی که
به مدل سوسیالیسم بازار رومر ایراد شده مسئله
کنترل کارگری است. در مدل رومر با کنترل کارگران
بر روند تولید مخالفت آشکاری وجود دارد. این
نکتهای است که حتی مدافعان طرح او نیز بر روی آن
انگشت گذاشتهاند. اریک اولین رایت این نکته را
به نحوه دقیقی چنین بیان کرده است:
"سوسیالیسم کوپنی آثار مستقیم
کمتری بر ارزش خودمختاری دارد. سازمان درونی تولید
در شرکتهای سوسیالیسم کوپنی در اساس به همان
اندازه شرکتهای سرمایهداری مرسوم، سلسله مراتبی
و بیگانهساز است. در واقع خود جان رومر چندان
اشتیاقی بر مسایل کنترل کارگری بر تولید ندارد".
(8)
ز- در این مدل از خود بیگانگی
کارگران نه تنها نفی نمیشود بلکه بر عکس به حیات
خود ادامه میدهد. سوژه مورد تاكید رومر نه طبقه
بلکه بر فردخواه استوار است این نکته را جان گرای
به خوبی مورد تاکید قرار داده و میگوید:
"سوژههای انسانی که در یک مدل
اقتصادی بازار سوسیالیسم در فصل هشتم کتاب تصویر
میشوند، فاقد تاریخهای مشخصاند، اعضیی از یك
فرهنگ یا جامعه خاص نیستند، آنها كدهی نظریه
اقتصادی استاندارد و فلسفه اخلاق راولز هستند.
مفهوم سوژههی انسانی به عنوان موجودات ضرورتا
تاریخی كه در ماركسیسم كلاسیك برجسته ميشود و
منظر رفاه فردی كه به صورتی غیر قابل تفكیك و در
پیوند با شكوفیی جامعه و همبستگيهی تاریخی قرار
دارد كه در بسیاری از سنتهی سوسیالیسم اخلاقی
تصویر ميشود در رویت سوسیالیسم بازار رومر غیب
است". (9)
ینها برخی از انتقادهیی است كه بر
مدل سوسیالیسم بازار رومر یراد شده است. ما جدل
میان شاخههی مختلف سوسیالیستها را امر مهمی
ميدانیم و به جی بحث پیرامون مسیل حاشیهی یا
ارزان قیمت آن را گام مهم بری تجدید آریش چپ تلقی
ميكنیم.
منابع:
1- سوسیالیسم بازار، دیوید شویكارت
و دیگران، شهریار خواجیان ، ص 32.
2-
بازاريها، میكال آلبرت، در یندهی
بری سوسیالیسم، ص54.
3-
مروی بر یندهی بری سوسیالیسم،
رابین هانل، ص81.
4-
سوسیالیسم كوپنی و ارزشهی
سوسیالیستی، اریك اولین ریت، ص65.
5-
مروی بر یندهی بری سوسیالیسم،
رابین هانل، ص75.
6-
سوسیالیسم بازار انتقالی و
آرمانشهری، هری بریگ هاوس، ص91.
7-
سوسیالیسم بازار انتقالی و
آرمانشهری، هری بریگ هاوس، ص90.
8-
سوسیالیسم كوپنی و ارزشهی
سوسیالیستی، اریك اولین ریت، ص68.
9-
مهار كردن بازار، جان گری، ص 119 |
